Een monument maak je niet alleen

De Slangentoren in Almere – in gesprek met Julia Dorenbos (beleidsadviseur Monumenten) en Diane Carp (projectmanager stichting DKOR) 

Heb jij deze toren gezien? Groot, rood, eigenlijk niet te missen maar door velen toch nooit echt opgemerkt. Toch vertelt de toren over een stuk geschiedenis van het jonge Almere, dat dit jaar 50 jaar oud wordt. Het maakt deel uit van de voormalige brandweerkazerne van de stad. Het is zowel een toren als een kunstwerk, ontworpen door de architect Tjitte Tigchelaar en kunstenaar Lon Pennock. Er konden brandweerslangen in worden gedroogd en de brandweer kon er oefeningen in doen. Maar het moest vooral een oriëntatiepunt worden in een prille stad die niet veel andere aanknopingspunten in de omgeving had. Je zou kunnen zeggen dat het erfgoed is en misschien zelfs een gemeentelijk monument, maar wie bepaalt dat? 

Samen erfgoed waarderen

Vroeger bepaalden vooral overheden en experts over wat een monument moest worden. Met het verdrag van Faro is het waarderingsproces veranderd. Door dit verdrag staan juist de mensen die zich verbonden voelen met het erfgoed centraal. Zij geven dan ook aan wat erfgoed is, en hoe dat behouden mag worden. Overheden en instanties zullen in dit proces meer gaan ondersteunen en faciliteren. De gemeente Almere wil graag Faro-principes toepassen bij het aanwijzen van nieuwe gemeentelijke monumenten. In samenwerking met stichting Design en Kunst Openbare Ruimte (DKOR) deden ze mee aan een pilot van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE). Het doel was om uit te zoeken hoe je op een waardevolle manier samen erfgoed kunt waarderen. 

Post 65 kunstwerken 

Beleidsadviseur Monumenten Julia Dorenbos en projectmanager stichting DKOR Diane Carp vertellen hoe ze daarmee aan de slag zijn gegaan. Het begon allemaal met een oproep van de RCE voor het waarderen van kunstwerken in de Post 65 periode. Dit is een periode van erfgoed dat gebouwd is tussen 1965 en 1995. De RCE wil graag aan de slag om dit erfgoed een plek te geven voor de toekomst. Een groot deel van Almere bestaat uit dit type erfgoed. De gemeente was al bezig met een cultuurhistorische waardenkaart en een boek waarin ze haar eigen iconen had benoemd. Dit was een buitenkans om deze initiatieven op een participatieve manier uit te breiden. Met hulp van een subsidie van de provincie konden ze het proces een extra steuntje geven. 

Bewustwording

Volgens Diane is er in Almere niet veel bewustwording over cultureel erfgoed. Dus dingen worden sneller als lelijk ervaren. Ook geven mensen wat minder snel toe dat ze  graag in Almere wonen, waardoor het bijna een geheim lijkt dat het er ook heel leuk kan zijn. Voor de Post 65 periode zijn het juist de verhalen die monumenten uit die tijd hun betekenis geven.  

Zoektocht naar verhalen 

Maar hoe vind je zulke verhalen? Eerst maakten ze een overzicht van de belanghebbenden van de Slangentoren. De buurt, de reizigers die er dagelijks langskomen, de asielzoekers die in de voormalige kazerne verblijven en zelfs de architect die  ontworpen heeft, werden allemaal in kaart gebracht. Vervolgens werd er met behulp van een vragenlijst, gesprekken met de buurt en (oud)gebruikers, een mini-expo in het stadsarchief en een beetje media aandacht een breed net uitgeworpen. Zo kregen zoveel mogelijk mensen een kans om te delen wat ze van de toren vinden. Een kunstenaarschallenge gaf drie jonge Almeerse kunstenaars een kans om mensen een ander perspectief op de toren te bieden. Zij kwamen met een guerilla-performance, bestaande uit een optocht door het stadshart van Almere. In het rood gestoken sleepten zij een lange brandslang door de winkelstraten. Zij deelden mysterieuze stickers uit en deelden via een megafoon  wetenswaardigheden over de toren met het winkelend publiek. Zo werd er gewezen op het bestaan van de toren. Tot slot deelden specialisten in expertsessies hun perspectief op de toren. Al deze ingrediënten samen zorgden voor een rijk en veelstemmig waarderingsproces voor de Slangentoren. 

Handreiking ontwikkeld 

Hoe nu verder? De RCE heeft het inspiratiedocument ‘Samen betekenis geven aan een monument’ opgesteld. In deze handreiking staan de conclusies van alle pilots die waren opgestart voor het waarderen van Post 65 erfgoed. Daarmee hopen ze de rest van Nederland te inspireren om het waarderen van erfgoed anders aan te pakken. Het waarderingstraject is nog niet afgerond door gemeente Almere. De waardering van de toren heeft enige vertraging opgelopen, maar het is de bedoeling dat een eventuele benoeming groots wordt gevierd met een buurtfeest, workshops en een lezing. Met een vragenlijst waarbij 65% van de respondenten aangeeft dat de Slangentoren een gemeentelijk monument mag worden zit dat ongetwijfeld wel goed.